“Great libraries build great communities.”

Professor-R.-David-Lankes-at-the-National-Library-of-Scotland

R. David Lankes (1970) is hoogleraar bibliotheekwetenschap aan de Universiteit van Texas in Austin. Hij is wereldwijd bekend als pleitbezorger van een maatschappelijk actieve rol van de openbare bibliotheek. Zijn boek The New Librarianship Field Guide (2016) – in het Nederlands verschenen als Veldgids voor nieuw bibliotheekwerk – geldt als hét handboek voor de moderne bibliotheek. Haar belangrijkste missie: het verbeteren van mens en maatschappij door het faciliteren van kennisontwikkeling en gemeenschapsvorming.

Pijler van de democratie

Volgens Lankes is de bibliotheek een essentiële schakel in de democratische rechtsstaat. Een gezonde democratie vraagt om goed geïnformeerde, mondige en kritische burgers. De bibliotheek biedt betrouwbare informatie en stimuleert een leven lang lezen en leren. Iedereen is welkom: jong of oud, hoog- of laagopgeleid, ongeacht achtergrond of inkomen. Vooral voor mensen in een achterstandssituatie vormt de bibliotheek een laagdrempelige plek voor emancipatie en empowerment. Belangrijk daarbij is dat de bibliotheek geen neutrale instelling is, maar actief inzet op gelijkheid, participatie en sociale rechtvaardigheid.

Verbinding in een verdeelde samenleving

Lankes betoogt dat in deze huidige tijd van polarisatie de bibliotheek een verbindende rol heeft. In een samenleving die steeds meer gesegregeerd raakt, is de bibliotheek een van de weinige plekken waar mensen met uiteenlopende achtergronden elkaar nog écht ontmoeten. De bibliotheek is daarmee een oefenplaats voor democratisch burgerschap: een plek waar samenwerken, luisteren, dialoog, respect en wederzijds begrip dagelijks worden geoefend.

De community library: van collectie naar connectie

Het ideaal van Lankes is de zogenoemde community library: een bibliotheek die er niet alleen is voor de gemeenschap, maar vooral door de gemeenschap. Bezoekers, vrijwilligers en partners dragen actief bij aan de programmering en uitvoering. De leidende principes zijn:

van collectie naar connectie
van dienstverlening naar co-creatie
van gebruiker naar mede-eigenaar

De bibliothecaris heeft vooral een faciliterende rol. Zo krijgt de bibliotheek het karakter van een democratische leergemeenschap.

De maatschappelijke bibliotheek in Nederland

Rond de eeuwwisseling leek het digitale tijdperk de openbare bibliotheek overbodig te maken. Maar het tegendeel gebeurde: geïnspireerd door het ideaal van de community library, transformeerde de traditionele uitleenbibliotheek zich tot een maatschappelijke netwerkorganisatie – een levendig ontmoetingscentrum midden in de lokale gemeenschap.
Vandaag werken bibliotheken samen met scholen, verenigingen, maatschappelijke organisaties, bedrijven, overheden en aanbieders van kunst en cultuur. Het aanbod is breed: van leesbevordering (BoekStart, de Bibliotheek op school) tot makerplaatsen, huiswerkklassen, TikTok-workshops, werkplekken voor zzp’ers, sollicitatietrainingen, banenmarkten, taalhuizen, informatiepunten digitale overheid (IDO’s), debatavonden, meezingcafés en nog veel meer. Een uitnodigende horeca hoort daar vaak bij. Veel bibliotheken profileren zich tegenwoordig als third place – de huiskamer van de stad.

Verdediging van het vrije woord

Lankes hekelt de groeiende praktijk van boekverboden en censuur in de Verenigde Staten. Zulke beperkingen raken aan de kern van de democratie: de intellectuele vrijheid. Volgens hem moet de bibliotheek een veilige ruimte blijven waar mensen moeilijke, controversiële of ongemakkelijke ideeën kunnen verkennen. Boeken verruimen de geest en mogen niet worden gefilterd. De gespreksruimte mag niet worden ingeperkt door religieuze, ideologische of politieke overtuigingen.
Lankes waarschuwt dat dit niet enkel een Amerikaans probleem is, maar een wereldwijde trend. De bibliotheek heeft de plicht de vrijheid van burgers te beschermen om zelf te bepalen wat zij willen lezen, denken en geloven. Want als de bibliotheek als publieke ruimte voor het vrije woord verdwijnt, verdwijnt ook de democratie.

Thomas Bersee is historicus en adviseur volwasseneneducatie.

Referenties

Göbbels, M. (2025). De bieb is meer. Op zoek naar de toekomst van de maatschappelijke bibliotheek. Podcastserie via: https://app.springcast.fm/podcast/de-bieb-is-meer

Klap, L. (2024). Community librarianship in Nederland: Onderzoeksrapport. Hoofddorp: Probiblio. Gratis te downloaden via: https://www.probiblio.nl/onderzoeksrapport-community-libraries-in-nederland/

Lankes, R. D. (2016). The Atlas of New Librarianship. Cambridge (MA): MIT Press.

Lankes, R. D. (2020). Veldgids voor nieuw bibliotheekwerk (vert. G. H. Staal van The New Librarianship Field Guide, 2016). Tilburg: Cubiss. Gratis te downloaden via: https://www.biscutrecht.nl/news-cat/veldgids-voor-nieuw-bibliotheekwerk/

Lankes, R. D. (2026). Personal website. Retrieved: 20-02-2026. Persoonlijke website: https://davidlankes.org/

Lankes, R. D., Orr, J. & Cao, Q. (2025). Triptych. Death, AI and librarianship. In samenwerking met Library Journal USA.

Palliser, N. & Huysmans, F. (2017). Community librarians: De Nederlandse praktijk [Longread]. Tilburg: Cubiss. Gratis te downloaden via: https://cubiss-longread.nl/community-librarians/