Voor docenten en begeleiders basisvaardigheden zijn er beperkte mogelijkheden om zich te professionaliseren. De mogelijkheden die er zijn moeten we koesteren. Daarom aandacht voor de opleiding die ITTA UvA Kennisinstituut voor taalontwikkeling verzorgt en waarvan wij hopen dat deze nog heel lang de kwaliteit van de volwasseneducatie versterkt. In dit artikel lichten de auteurs toe wat het kader is voor dit professionaliseringstraject, hoe en voor wie dit is opgezet en wat de inhoud en werkwijze is.

De kwaliteit van de docent bepaalt in grote mate het succes van onderwijs. Voor docenten en andere professionals in de volwasseneneducatie geldt dat zeker ook. Wat ‘kwaliteit’ is op het gebied van basisvaardighedenonderwijs is vormgegeven in het Raamwerk Docent Basisvaardigheden. Belangrijke competenties uit dat raamwerk zijn bijvoorbeeld het beheersen van didactische vaardigheden die passen bij onderwijs aan Nederlandssprekende volwassenen met weinig schoolervaring en het kunnen werken met de Standaarden en Eindtermen voor volwasseneneducatie. In het Raamwerk staat ook dat een goede docent ‘een lerende professional’ is en zich dus blijft ontwikkelen.

In dit artikel zetten we het belang van ontwikkeling van professionals in de formele en non-formele volwasseneneducatie in de schijnwerper, want docentprofessionalisering is in dit werkveld nog niet zo vanzelfsprekend als in andere onderwijstakken. En we laten zien dat we de scholingen voor docenten en begeleiders zo inrichten zoals NT1-onderwijs idealiter ook wordt vormgegeven.

Het ontstaan van de opleidingsmodules

Sinds lange tijd bestaan er opleidingen voor docenten Nederlands in het reguliere onderwijs (vo en mbo) en voor docenten NT2. In 2017 besloot het ministerie van OCW dat docenten zich ook moesten kunnen kwalificeren als Docent Basisvaardigheden voor volwassenen.

Het Freudenthalinstituut, CINOP en ITTA ontwikkelden het Raamwerk Docent Basisvaardigheden, waarin de gewenste competenties van deze docent zijn vastgelegd. Ook kwam er een ‘opzet’ of ‘ontwerpkader’ aan de hand waarvan scholingsaanbod voor docenten Basisvaardigheden ingericht kan worden. Het aanbod moest modulair worden om goed aan te sluiten bij het werkveld. De opzet werd één module per basisvaardigheid, dus: NT1, rekenen en digitale vaardigheid, en nog zes modules rondom professionele en didactische vaardigheden [1].

In de praktijk hebben docenten en andere professionals in de volwasseneneducatie niet de ruimte of de noodzaak om alle modules te volgen. ITTA biedt jaarlijks één of meerdere modules op open inschrijving aan van de modules NT1 en Digitale Vaardigheden. Het Rekencollectief organiseert aanbod op het gebied van gecijferdheid, waaronder ook rekenen valt.

Module NT1: Opzet, flexibilisering en onderwerpen

Het idee voor de modules Docent Basisvaardigheden is dat de opleider de theoretische basis aanreikt, waarna de deelnemers die zelf omzetten in praktische kennis en vaardigheden, om vervolgens toe te passen in de praktijk. In deze paragraaf vertellen we hoe dat eruitziet voor NT1.

In 2023 hebben we de opzet veranderd. In plaats van één doorlopend programma splitsten we het op in twee modules van in totaal één (school)jaar. De aanleiding hiervoor was de groeiende wens vanuit de non-formele educatie om scholing te volgen rondom de didactiek aan NT1-leerders. Denk aan specialisten bij bibliotheken of coördinatoren bij taalhuizen die zelf geen les of begeleiding bieden maar wel hun professionele vaardigheden willen versterken. Zij kunnen ervoor kiezen om eventueel na de eerste deelmodule (Deel A) uit te stromen [1].

Module NT1 Deel A: de basis is gericht op kennismaking met het vakgebied en de belangrijkste onderwerpen die nodig zijn om passend NT1-onderwijs te bieden binnen (non-)formele educatie, zoals zicht op de doelgroep, de ontwikkeling van taalvaardigheden en passende instructie en begeleiding [2]. Succesvolle afronding van Deel A leidt tot een bewijs van deelname en biedt toegang tot Deel B.

In Module NT1 Deel B: de verdieping komen doorontwikkeling van docentcompetenties en het verdiepen van didactische kennis en vaardigheden aan bod. Onderwerpen die worden behandeld zijn onder andere de verdieping in elke taalvaardigheid, beoordeling van taalvaardigheid en evaluatie en monitoring [3]. Succesvolle afronding van Deel B leidt tot het certificaat Docent Basisvaardigheden NT1.

De huidige opzet biedt ook een oplossing voor professionals die geen lesgevende maar een coördinerende rol hebben. Bijkomend voordeel is dat deze opzet leidt tot ontmoetingen tussen professionals uit het formele en het non-formele onderwijs. Het samenkomen en samenwerken zorgt ervoor dat ze van elkaar leren. Ze werken samen bij het ontwikkelen van lessen, waardoor professionals uit het non-formeel onderwijs leren hoe docenten uit het formeel onderwijs een les opbouwen en doorlopende leerlijnen uitzetten en andersom hoe professionals uit non-formeel onderwijs praktijkgerichte en contextrijke trajecten uitzetten waarbij geïntegreerd aan basisvaardigheden wordt gewerkt.

Practice what you preach

We hanteren bij de modules het principe ‘practice what you preach’. De modules bevatten daarom elementen die we ook graag zouden terugzien in de begeleiding van NT1-leerders. De leervragen van de deelnemende professionals staan centraal en zij worden aangesproken als zelfverantwoordelijke lerenden, die vanuit die leervraag zelfstandig informatie opzoeken, verwerken, uittesten en reflecteren op hun ervaringen. Met deze werkwijze en het werken in leerteams ontwikkelen de professionals een onderzoekende en kritische houding, door zich vragen te stellen als: wat is van belang voor mij om te leren, hoe kan ik dat aanpakken, wie of wat kan mij hulp bieden, hoe motiveer ik mezelf om door te zetten en hoe blijf ik leren? Hieronder lees je hoe belangrijke elementen van (professionele) ontwikkeling een plek krijgen in de modules NT1.

Leren in de praktijk

Een groot deel van het leerproces van professionals speelt zich af in de praktijk. Uiteindelijk is het van belang om nieuwe kennis uit de opleiding te kunnen omzetten in dagelijkse gewoontes en dat lukt het beste door kilometers te maken. Gedurende de modules begeleidt elke deelnemende professional daarom NT1-leerders op een stage- of werkplek. Zo proberen ze nieuwe elementen uit op hun stage- of werkplek aan de hand van praktijkopdrachten, bijvoorbeeld om zich te bekwamen in het werken met een nieuwe aanpak, werkvorm of leermiddel. In een verslag onderbouwen zij hun (didactische) aanpak en reflecteren zij op hoe dit voor hen was, waarna zij individuele feedback ontvangen. Bij de meeste praktijkopdrachten is er contact met de praktijkbegeleider: een ervaren collega op de werk- of stageplek die meedenkt en meekijkt in de begeleiding.

Leren met en van elkaar

Een belangrijke pijler van docentprofessionalisering is het samen ontdekken, onderzoeken en uitwisselen met andere professionals. In de modules vindt dat plaats tijdens de studiebijeenkomsten, waarin professionals samen grip krijgen op nieuwe kennis en concepten en die relateren aan de eigen onderwijspraktijk. Ook vormen ze leerteams, waarin ze een onderwerp naar keuze verder uitdiepen of een product ontwikkelen. In de leerteams spitsen zij zich toe op een specifieke kwestie of leemte. Meestal zoeken deelnemers met vergelijkbare onderwijspraktijken, (sub)doelgroepen of ontwikkelvragen elkaar op.

Kennis verbreden en verdiepen

ITTA reikt een scala aan literatuur en andersoortige bronnen aan via een digitale leeromgeving. Een deel daarvan is ‘verplichte kost’, maar er is ook veel te vinden over specifieke onderwerpen of extra leeswerk voor de liefhebber. In deze bronnen kunnen onze cursisten zelfstandig hun kennis uitbreiden en naar antwoorden zoeken op hun leervragen. Wij als opleider zien er in de bijeenkomsten en praktijkopdrachten op toe dat zij nieuwe kennis productief maken en kunnen toepassen. Bijvoorbeeld door te zien hoe zij kennis verwerken in de begeleiding van een leerder, in het ontwerpen van een les of lessenserie en in het onderzoek of product waar zij aan werken in het leerteam.

De waarde voor het werkveld

De aanwezigheid van de modules voor Docent Basisvaardigheden creëert nieuwe relaties en daarmee een sterker professioneel netwerk. Niet alleen tussen professionals in het werkveld Basisvaardigheden voor volwassenen onderling, maar ook met het bredere werkveld, zoals taalaanbieders en taalhuizen, uitgeverijen, aanbieders van leermiddelen en (kennis)instituten. In de modules wordt ook stilgestaan bij hoe je na afloop contact kunt blijven houden en hoe je op de hoogte kan blijven van ontwikkelingen in het werkveld. We komen elkaar weer tegen op landelijke of regionale evenementen en soms gaan docenten zelfs spontaan bij elkaar op lesbezoek.

De aanwezigheid van een goed geschoolde docent of begeleider heeft een sneeuwbaleffect binnen een onderwijsorganisatie: nieuwe kennis of vaardigheden blijven zelden binnen de muren van het klaslokaal. De geschoolde medewerker ontwikkelt nieuwe ideeën voor de organisatie van hun onderwijsinstelling en coördinatoren van taalhuizen zorgen ervoor dat vrijwilligers getraind en begeleid worden. De collega’s op de werkvloer die als praktijkbegeleider meedenken bij het doen van praktijkopdrachten scherpen hun kennis over het vak aan. We zien oud-deelnemers aan een module terugkomen als praktijkbegeleider van een collega die aan de module start.

De toekomst van docentprofessionalisering

De vraag naar het oefenen van basisvaardigheden in de context waar ze nodig zijn, neemt toe. Denk aan Leven Lang Ontwikkelen (LLO), basisvaardigheden op de werkvloer en de Gemeentelijke Gezinsaanpak Geletterdheid. In die contexten en in het dagelijks leven komen de basisvaardigheden in samenhang met elkaar voor, zoals het interpreteren van het rapport of groeicurve van een kind of het bijhouden van de voorraad (op het werk) in een app. Deze educatieve uitdagingen vragen om een integrale didactiek, waarbij basisvaardigheden in samenhang met elkaar worden geoefend. ITTA volgt deze ontwikkeling en actualiseert de modules zo dat ze goed blijven aansluiten bij wat het werkveld van de docenten en andere professionals vraagt. Voor begeleiders van aanbod binnen de Gezinsaanpak en voor praktijkbegeleiders en beroepsvakdocenten die LLO-trajecten begeleiden, zijn er inmiddels e-learnings ontwikkeld.

Kortom, zolang de maatschappij in beweging is, is de volwasseneneducatie dat ook. Professionals moeten zichzelf blijven ontwikkelen om te zorgen dat zij passend en relevant aanbod kunnen blijven bieden. Een duurzame (bij- en na)scholingsstructuur voor dit werkveld met diverse ontwikkelmogelijkheden is dus van belang. We blijven ons daarom inzetten en aandacht vragen voor het belang van de professionele ontwikkeling in het werkveld van basisvaardighedenonderwijs voor volwassenen.

Petra Popma is sinds 1994 werkzaam voor het ITTA en is gespecialiseerd in basisvaardigheden voor volwassenen, NT2-onderwijs voor jongeren en volwassenen en alfabetisering. Ze was betrokken bij de ontwikkeling van de opleidingsmodules Docent Basisvaardigheden. Ze is sinds 2017 de hoofdtrainer van de Module NT1 en de Module Digitale Vaardigheden.

Manouk van den Brink is sinds 2021 werkzaam bij het ITTA en is actief op het gebied van Basisvaardigheden voor volwassenen, LLO en het mbo. Naast dat ze zich bezighoudt met de docentprofessionalisering, voert ze ook onderzoeks- en ontwikkelprojecten uit naar praktijkgerichte geletterdheid, zoals Gezin & Basisvaardigheden of Basisvaardigheden op de Werkvloer. Samen met Petra biedt zij de modules NT1 en Digitale Vaardigheden aan.

“Ons motto voor professionele ontwikkeling in de volwasseneneducatie is ‘practice what you preach’. We steken de scholing zo in, zoals we basisvaardighedenonderwijs ook zouden insteken, met belangrijke pijlers als het centraal stellen van de leervraag, een sterke koppeling met de praktijk en leren met en van elkaar.”

Voetnoten

[1] Je vindt meer praktische informatie over de modules NT1-Deel A, NT1-Deel B, Digitale vaardigheden en de activiteiten van het ITTA op het gebied van basisvaardigheden van volwassenen op www.itta.uva.nlp de website van ITTA. Je vindt de e-learnings Begeleiden bij Taal en Ouders en LLO: Begeleiden bij de beroepsopleiding op www.scholing.itta.uva.nl.

De andere modules zijn: de professionele basis, coachende didactiek, intake, samenwerken met vrijwilligers, afstandsleren en de eigen rekenvaardigheid van docenten.

[2] Bekijk hier het volledige programma van NT1 Deel A: de basis.

[3] Bekijk hier het volledige programma van NT1 Deel B: de verdieping.

Referenties

Den Hollander, I., De Hoo, Miryam, Halewijn, E., Wildeboer, M., Jonker, V. & Wijers, M. (2016) Raamwerk docent basisvaardigheden. Den Bosch: CINOP