“When people pursue goals that are self-endorsed and congruent with their interests and values, they experience greater well-being” – Edward L. Deci & Richard M. Ryan

Inleiding

Hoe komt het toch dat ‘men’ blijft worstelen met het motiveren van praktisch opgeleide mensen om te leren. Heeft dit te maken met het beeld dat we samen schetsen van ‘leren’? Of sluiten we niet aan bij de factoren die belangrijk zijn om gemotiveerd te zijn? Als adviseur binnen het vraagstuk van een Leven Lang Ontwikkelen ervaar ik veel steun aan de zelfdeterminatietheorie (ZDT) van het duo Edward Deci en Richard Ryan (Deci & Ryan).

Edward Deci (1942) en Richard Ryan (1953) worden wereldwijd beschouwd als grondleggers van één van de meest invloedrijke motivatietheorieën van de moderne psychologie: de zelfdeterminatietheorie (ZDT). Deci en Ryan richten zich op de innerlijke drijfveren die mensen in beweging brengen. Hun theorie werpt nieuw licht op de vraag waarom sommigen met enthousiasme (willen) leren, terwijl anderen afhaken.

Van externe druk naar innerlijke motivatie

Aan het eind van de twintigste eeuw ontwikkelden Deci en Ryan de zelfdeterminatietheorie als antwoord op het toen heersende beeld van motivatie als iets dat vooral van buitenaf komt — via beloningen, cijfers of straf. Zij toonden aan dat echte, duurzame motivatie juist van binnenuit ontstaat. Volgens hun model kent motivatie verschillende gradaties — van leren omdat het van buitenaf moet, tot leren omdat je er zelf echt gemotiveerd voor bent. Alleen wanneer mensen zich autonoom, competent en verbonden voelen, komt deze innerlijke motivatie tot bloei.
Hun theorie onderscheidt zich door de praktische toepasbaarheid voor een Leven Lang Ontwikkelen: ze laat zien hoe volwassenen gemotiveerd blijven om te leren, zowel in hun werk, persoonlijke ontwikkeling als maatschappelijke participatie.

Drie psychologische basisbehoeften

De theorie onderscheidt drie psychologische basisbehoeften, waarvoor men aandacht moet hebben om motivatie en zelfsturing te kunnen bevorderen: autonomie, competentie en verbondenheid.

Autonomie

Autonomie verwijst naar de behoefte om zelf richting te geven aan je leven. In het volwassenenonderwijs is dit cruciaal: praktisch opgeleide volwassenen ervaren vaak een gebrek aan regie. Door hen inspraak te geven in wat, waar en wanneer ze leren, groeit hun gevoel van eigenaarschap. Een begeleider die luistert naar hun ervaringen en vragen (“Wat is er veranderd de afgelopen jaren, en wat betekent dat voor jou?”) vergroot hun intrinsieke motivatie.

2. Competentie

Competentie is het gevoel effectief te zijn en succes te ervaren. Veel volwassenen die negatieve schoolervaringen hebben, kampen met schaamte of faalangst. Het leerproces moet daarom bestaan uit kleine, haalbare stappen, waarbij elke vooruitgang zichtbaar wordt gemaakt. Een eenvoudig succes — zoals het schrijven van een korte e-mail of het lezen van een bord in de buurt — kan een krachtige hefboom zijn voor zelfvertrouwen en verdere groei.

3. Verbondenheid

Verbondenheid draait om erbij horen en gewaardeerd worden. Dat begint vaak al bij de intermediair (dit kunnen diverse verwijzers en/of sleutelpersonen zijn die de eerste aanzet geven). Praktisch opgeleide mensen ervaren vaak isolement door schaamte. In kleine, veilige leergroepen kunnen deelnemers ervaringen delen, elkaar aanmoedigen en succes vieren. Een empathische leeromgeving, waarin fouten maken normaal is, vermindert angst en bevordert vertrouwen. Zo ontstaat een sociaal netwerk dat leren versterkt.

Een raamwerk voor een Leven Lang Ontwikkelen met menselijke groei als doel

De zelfdeterminatietheorie biedt een stevig fundament voor het denken over een Leven Lang Ontwikkelen. Waar beleid en praktijk vaak focussen op cursussen, certificaten en arbeidsmarktwaarde, herinnert de zelfdeterminatietheorie ons eraan dat motivatie begint bij de mens zelf. Wie wil dat volwassenen leren, moet voorwaarden scheppen waarin zij zelf willen leren. Dat betekent: ruimte geven aan autonomie, werken aan succeservaringen en investeren in sociale verbondenheid.

Lidy Hampsink-Aalfs heeft een brede loopbaan in het volwassenenonderwijs, laaggeletterdheid en praktijkgericht leren. Sinds 2019 werkt ze onder de naam KanZ-advies als zelfstandig adviseur, procesbegeleider en projectleider voor overheden, onderwijs en organisaties. Haar werk richt zich op de participatie- en ontwikkelingsmogelijkheden van mensen, die een korte of praktische schoolopleiding hebben gevolgd. Hiervoor verbindt ze partners en ontwikkelt ze werkbare plannen om duurzame leer- en ontwikkeltrajecten mogelijk te maken.

Voor meer informatie over de (toepasbaarheid in het onderwijs) van deze theorie, zie:
Wij-leren.nl. (2024). Zelfdeterminatie theorie – Self-Determination Theory (SDT). Retrieved: 10-10-2025.

Referenties

Deci, E.L., & Ryan, R.M. (2018) Self-Determination Theory. Basic Psychological Needs in Motivation, Development and Wellness. New York: Guilford Press.

Ryan, R.M., & Deci, E.L. (2000). Self-determination theory and the facilitation of intrinsic motivation, social development, and well-being. American Psychologist, 55, p. 68 – 78.