Cognitieve dissonantie is een gevoel – een onaangename spanning. Deze spanning treedt op als je tegenstrijdheden (inconsistenties) hebt ervaren in eigen overtuigingen, ideeën, handelen. Een voorbeeld: je hebt met jezelf afgesproken dat je geen nieuwe kleren meer koopt en je koopt toch een nieuwe broek. Dit wringt bij jezelf. Wij – mensen – proberen om te gaan met dit nare gevoel en hebben hier verschillende manieren voor. We bedenken bijvoorbeeld een uitzondering (ik had nog geen groene broek), we passen onze overtuiging aan (wat is nu één broek op de mondiale kledingberg) of bagatelliseren de tegenstrijdigheden (maar ik heb dat leuke bloesje laten liggen). Door deze herinterpretaties brengen we de tegenstrijdige ervaringen weer in evenwicht (consistentie), het nare gevoel wordt minder of verdwijnt. Cognitieve dissonantie treedt op in allerlei situaties, privé en werk- en leersituaties.

De theorie over cognitieve dissonantie is ontwikkeld door Leon Festinger die deze theorie in 1957 presenteerde in zijn boek ‘A theory of cognitive dissonance’.
De theorie geeft ook ruimte aan ‘derden’ (in diverse werkvelden) die de mate van cognitieve dissonantie willen beïnvloeden. Bijvoorbeeld tijdens leerprocessen of in de psychotherapie, als langdurige traumatische ervaringen leiden tot vergoelijking door het slachtoffer – wat je vaak ziet bij huiselijk geweld. Maar ook in de marketing waar marketeers negatieve ervaringen vóór willen zijn of ombuigen naar positieve ervaringen.

Referenties

Festinger, L. (1957). A theory of cognitive dissonance. Stanford CA: Stanford University Press.

Bauwens, Natascha. (2020). Cognitieve Dissonantie theorie: van A tot Z. Retrieved: 01-09-2025. https://nataschabauwens.nl/cognitieve-dissonantie-theorie-betekenis-uitleg-voorbeeld

Psycholoog.nl. (2025). Wat is cognitieve dissonantie? Retrieved: 01-09-2025. https://psycholoog.nl/blogs/wat-is-cognitieve-dissonantie

Wikipedia. (2025). Cognitieve dissonantie. Retrieved: 01-09-2025. https://nl.wikipedia.org/wiki/Cognitieve_dissonantie

Wikipedia. (2025). Leon Festinger. Retrieved: 01-09-2025. https://nl.wikipedia.org/wiki/Leon_Festinger