“Als de cultuur van de leerkracht deel moet uitmaken van het bewustzijn van het kind, dan moet de cultuur van het kind zich eerst in het bewustzijn van de leerkracht bevinden.”

Als student Nederlandse taal- en letterkunde kwam ik in aanraking met de sociolinguïstiek, de studie naar het verband tussen sociale groepen en taal. Een veel besproken wetenschapper in dit veld toen was Basil Bernstein (1924 – 2000). Hij was socioloog en taalkundige en werkte bij het Institute of Education van de Universiteit van Londen.
Zijn onderzoek richtte zich in de jaren ’60 en ’70 in de vorige eeuw op de relatie tussen taal en sociale klasse en heeft ons geleerd dat taal een bepalende factor is voor onderwijskansen.
Taal is meer dan een communicatiemiddel, taal is ook een sociale code, een code waar je bewust voor kunt kiezen (denk bijvoorbeeld aan straattaal). Maar soms is het geen keuze, het is de taal die je van thuis meekrijgt en die is klasse bepaald.

Taalcodes

Bernstein kwam na onderzoek naar verschillen in taalgebruik tussen arbeiderskinderen en kinderen uit de midden- en hogere klasse met de theorie dat er twee taalcodes bestaan, gekoppeld aan klasse: de restricted en de elaborated code, die hij zag als uitersten in een continuüm.
De restricted code (in het Nederlands vertaald als beperkte code) is de taal die je gebruikt in alledaagse situaties, als je mensen (goed) kent en je een gezamenlijk referentiekader hebt. Het is contextgebonden en voor mensen buiten de groep niet makkelijk te begrijpen. De taaluitingen zijn voor een groot deel voorspelbaar als het gaat om woordgebruik en grammatica.
De elaborated code (de uitgebreide code) wordt gebruikt als mensen elkaar minder goed of niet kennen. In deze situatie kun je niet uitgaan van gedeelde kennis en ervaringen, dus zijn er meer woorden en is er meer uitleg nodig. De elaborated code leent zich goed voor kennisoverdracht en bij abstractere zaken.
Volgens Bernstein is de ene code niet beter dan de andere. Hij constateert wel dat de restricted code door alle klassen wordt gebruikt, maar de elaborated code niet; deze wordt gebruikt door de midden- en hogere klassen. In het onderwijs wordt de elaborated code gebruikt, niet de taal van arbeiderskinderen, waarmee zij meteen op achterstand staan. Het is volgens hem dan ook een misvatting om te stellen dat de school aan iedereen gelijke kansen biedt om zich te ontplooien.

Invloed op onderwijsgelijkheid

Zijn theorie is invloedrijk geweest. De ontwikkeling van onderwijscompensatieprogramma’s op scholen en op tv (Sesamstraat), heeft mede daardoor zo’n vlucht genomen. Zijn theorie riep echter ook weerstand op bij veel taalkundigen: zijn taalkundige analyses werden zwak gevonden en zijn hypotheses moeilijk te toetsen. Bovendien werd hem verweten dat hij zou vinden dat de arbeidersklasse (en hun taal) tekortschiet.
Bij zijn overlijden in 2000 stelt het Institute of Education (2000) dat Bernstein niet de credits heeft gekregen die hij verdient en dat veel van zijn uitspraken en ideeën misbruikt zijn. Maar “zijn toewijding aan sociale rechtvaardigheid, aan onderwijsgelijkheid”, is een reden om een en ander recht te zetten en te pleiten voor “een zorgvuldige herwaardering van zijn schrijfsels, en grotere inspanningen om ideeën te verspreiden en toe te passen die op alle niveaus van het onderwijssysteem levend gehouden moeten worden. “

Met deze tekst hoop ik hier een bijdrage aan te leveren, want voor mij waren de ideeën van Bernstein in de jaren 70 een eyeopener. Bovendien kunnen we constateren – in 2025 – dat onderwijskansen nog steeds niet gelijk zijn voor iedereen. Wie heeft zin om de theorie van Bernstein te actualiseren?

Referenties

Boves, T. & Gerritsen, M. (1995). Inleiding in de sociolinguistiek. Utrecht: Het Spectrum.

Janssen, M. (2025). Revolutie in het onderwijs in de jaren 60. Retrieved: 04-09-2025.
https://www.maandvandegeschiedenis.nl/page/5907/revolutie-in-het-onderwijs-in-de-jaren-60

Ros, B. (2021). Taal is een klasse apart. Didactief online. Retrieved: 04-09-2025. https:/www.didactiefonline.nl/artikel/taal-is-een-klasse-apart

The Institute of Education, University of London. (2000). Basil Bernstein: een waardering. Retrieved: 04-09-2025. https://web.archive.org/web/20061022132639/http://ioewebserver.ioe.ac.uk/ioe/cms/get.asp?cid=1397&1397_1=1698

Van den Bergh, L., Denessen, E. & Volman, M. (red). (2020). Werk maken van gelijke kansen. Praktische inzichten uit onderzoek voor leraren basisonderwijs. Meppel: Ten Brink Uitgevers.
Retrieved: 04-09-2025. https://didactiefonline.nl/artikel/werk-maken-van-gelijke-kansen

Wikipedia. (2025). Basilius Bernstein. Retrieved: 04-09-2025. https://en.wikipedia.org/wiki/Basil_Bernstein